«Воситачилик (السمسرة): сотувчи билан харидор ўртасида воситачилик қилиш. Воситачилик қилувчи савдони тамомига етказиш учун сотувчи билан харидор орасида воситачилик қилган ҳолда (орага) кирадиган кишидир. Ва у даллол деб ҳам аталади. Чунки у харидорни молга, сотувчини эса пулга далолат қилади» («ал-Мавсуъа ал-Фиқҳия» (10/151)).

Даллоллик одамлар кўп эҳтиёжлари тушадиган ишдир. Аксар одамлар олди-сотдида савдолашиш йўлларини билмайдилар. Бошқалар эса сотиб олаётган нарсаларини текшириб кўриш ва айбларини билишга қодир эмаслар. Ва яна бошқаларни эса ўзлари тўғридан-тўғри сотиб олишга вақтлари йўқ.

Шулардан келиб чиқиб далоллик фойдали иш деб айтамиз ва у сабабли сотувчи, харидор ва даллол(ни ўзи) фойда кўради.

Давомини ўқиш …

Пайғамбар суннати муқим киши мусофир ортида намоз ўқишининг жоиз эканига далолат қилади. Мусофир имом қаср ўқиса-да, муқим намозини тўла ўқийди ва қаср ўқимайди. Бу борада «марфуъ» иснод ила ҳадис ворид бўлган. Бироқ ушбу ҳадис заиф бўлса-да, ундан тўрт мазҳаб ва улардан бошқалар наздида фиқҳий истинбот олинишига иттифоқ қилинган.

Имрон ибн Ҳусойн розияллоҳу анҳудан ривоят: «Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам билан жангда бирга бўлдим. Ва у киши билан (Макка) фатҳида ҳам иштирок этдим. Маккада ўн саккиз кеча туриб, фақат икки ракатдан намоз ўқидилар. Ва айтардиларки: «Эй шаҳар аҳли! Сизлар тўрт ракат ўқинглар. Чунки биз мусофирлармиз»» (Абу Довуд 1229-рақам остида, Албоний «Заиф Аби Довуд»да заиф санадилар).

Давомини ўқиш …

Мусулмон киши рўза тутишни ният қилиб, ушбу ишга киришса, сўнг оғзини очишни хоҳласа, бу унга жоиздир. Чунки нафл рўзасини (куннинг) охиригача тутиб қўйиш вожиб эмас. Бироқ бирор узр бўлмайдиган бўлса, ушбу рўзасини охиригача тугатиб қўйиши мустаҳаб бўлади. Энди бирор узр ёки рўзасини очиб юборишдан қандайдир фойда бўладиган бўлса, унга ана шу дамда хараж-танглик йўқ.

Ушбу ҳолатга бир қанча ҳадислар далолат қилади. Шулардан:

Давомини ўқиш …

Ушбу мухтасар асар – тўрт қоида рисоласи – муҳим рисола ва ушбу (тавҳид) даъватининг имоми (Муҳаммад ибн Сулаймон) роҳимаҳуллоҳнинг мақолаларидандир. Ушбу рисола тўрт қоиданинг зидди бўлган амалларни билиш ила муҳим аҳамият касб этади. Ушбу тўрт қоидага путур етиши ёки ушбу қоидаларни аниқлаб олмаслик сабаб мушрик ва муваҳҳидларнинг ҳолатини билиш борасида улкан англашмовчилик юз беради. Имтиҳон тавҳид ва ширк аҳли билан рўй берганди. Аллоҳ жалла ва аъла Қуръонда Ўзининг ҳаққида вожиб бўлган тавҳид ва Унга ширк келтиришни батафсил баён қилиб берди.

Ушбу тўрт қоида Китобу Суннат ҳужжатлари ва арабларнинг ҳолатидан келиб чиқиб жамлангандир. Ушбу буюк қоидалар, уни ёдлаб, маъносини билган кишини ширк аҳлининг ҳукми борасидаги масалада иккиланиб қолишдан (сақлайди) ва динни Аллоҳ жалла ва аълага холис адо этишни вожиб эканлиги ва ушбу иш қандай адо этилишига кўмак беради.

Китобни ўқиш …

Дилмурод Абу Муҳаммад

Тавҳид китоби

52-дарс

Манҳаж

Саҳобалар ҳукмдорга қарши чиқишга рухсат беришганми?

Бидъат аҳлининг китобларини ўқиш

Бидъат аҳли билан ҳамкорлик қилиш

Зулмдан қочиб, куфр юртида истиқомат қилишнинг ҳукми

Исломий гуруҳлар ҳукми

Бир неча ададдаги жамоат ва ҳизбларнинг ҳукми

Исломий ҳизблар залолатга оғган фирқалар экани ҳақида

Жамоатларга мусулмоннинг мавқеи қандай бўлиши керак

Мувозанат манҳажи ҳақида

Бидъат аҳлидан огоҳлантиришда инсоф қилиш керакми?

Бидъат аҳлини мақташлик ҳукми

Мувозанат манҳажи ҳақида савол-жавоб

Суриядаги жиҳоднинг ҳукми нима?

Шом диёридаги воқеаларга муносабат

Суриядаги воқеларга мусулмонларнинг мавқифи

Намоз ўқувчига намозида хушуъ қилиши ва унга (намозга) қалби билан юзланмоғи талаб қилинади. Аллоҳ таоло шундай деди:

«Дарҳақиқат мўминлар нажот топдилар. Улар намозларида (қўрқув ва умид билан) бўйин эгувчи кишилардир» (Мўминун: 1-2). Намозга қалб ила иқбол қилиш ва унда хушуъ қилиш энг муҳим ишлардан ва у унинг (намознинг) руҳидир. Демак хушуъга аҳамият қаратмоғи ва намозда сажда, рукуъ, икки сажда орасида хотиржам бўлмоқлиги лозим бўлади. Рукуъдан кўтарилгач мўътадил (тикка) бўлиб, хотиржам бўлиб, асло шошмайди.

Агар хушуъга, намозида (товуқ донни) чўқигандай оҳисталик йўқоладиган даражада путур етадиган бўлса, намози ботил бўлади.

Давомини ўқиш …

Шубҳа йўқки, ҳомила ва туғишлик бу Аллоҳга суюкли бўлган шаръий мақсадлардан бирини амалга ошириш ҳисобланади. Бу эса Аллоҳнинг ягона эканига гувоҳлик берувчи мусулмонларнинг сонининг ортиши, Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва салламга эргашувчиларнинг кўпайишидир.

Маъқал ибн Ясор ривоят қилади: «Бир киши Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳузурларига келиб: «Дарҳақиқат, менга жуда гўзал, аммо туғмас аёл ёқиб қолди. Унга уйланаверайми?» деди. Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Йўқ», дедилар. У уч бора қайтиб келди ва Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам унинг бу ишига рухсат бермадилар. Сўнг дедилар: «Эрига муҳаббат қиладиган ва кўп туғадиган аёлга уйланинглар. Мен бошқа умматлар олдида сизнинг кўплигингиз билан фаҳрланаман»» (Абу Довуд 2050, Насоий 3227. Шайх Албоний ҳадисни саҳиҳ деди. Қаранг: «Ирво ал-Ғалил» 1784).

Давомини ўқиш …

Эътиборингизга аёл кишининг маҳрамисиз ёлғиз ҳолатда таксига чиқиши борасида баъзи уламоларнинг фатволаридан келтирамиз.

Шайх Абдулазиз ибн Боз роҳимаҳуллоҳ шундай дедилар:

«Аёл кишига маҳрамсиз ва ҳайдовчи ҳамда аёлни ўзидан бошқа ҳеч ким бўлмай туриб сайёрага (машинага) миниши жоиз эмас. Чунки бу номаҳрам билан ёлғиз қолиш ҳукмидадир. Дарҳақиқат Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан саҳиҳ йўлга кўра ривоят қилинганки: «Эркак киши маҳрами йўқ бўлган (бегона) аёл билан асло холий қолмасин» (Бухорий (5233), Муслим (1341)). Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам шундай дедилар: «Эркак киши (бегона) аёл билан холий қолмасин. Албатта шайтон учинчилари бўлади».

Аммо у иккиси (аёл ва ҳайдовчи) билан бошқа бир эркак ёки кўп эркаклар ёки бошқа бир аёл ёки кўп аёллар бўлса, шубҳа бўлмаслик шарти билан ҳеч қандай хараж-танглик йўқ. Чунки ҳилватда қолиш (ҳукми) уч ёки ундан кўпроқ (адад) билан йўққа чиқади.

Бу сафардан ўзга ҳолат эди. Сафарга келсак: аёл киши фақат маҳрами билангина сафар қилиши лозим. Расул соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ушбу қовлларига биноан: «Аёл киши фақат маҳрами билангина сафар қилади» (Муттафақун алайҳ).

Ушбу сафар ер, ҳаво ва денгиз йўлига кўра қилиниши орасида ҳеч қандай фарқ йўқ. Аллоҳ тавфиқ бергувчидир».

«Фатава алмаръа ал-муслима» (2/556).

Давомини ўқиш …

Кундалик суннат намозлари уйқу, унутиб қўйиш ёки (бирор иш билан) машғул бўлиш каби узр сабаб ўз вақтидан ўтказиб юборилган бўлса, ушбу намозларнинг қазосини ўтаб қўйиш (шариатда) жорий қилинган. Илм аҳлининг рожиҳ-(далиллари) қувватли бўлган сўзларига кўра гарчи қайтарув вақтларида бўлса ҳам қазоси ўталади. Бухорий (1233) ва Муслим (834) Умму Салама розияллоҳу анҳодан ривоят қилишди: «Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам асрдан сўнг икки ракъат намоз ўқидилар. Шунда (Умму Салама розияллоҳу анҳо) ушбу (икки ракъат) намоз ҳақида сўрадилар. У киши соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Абдул Қойс (қабиласидан келган) одамлар мени пешин(нинг фарзидан кейинги) икки ракъат (суннат)идан машғул қилиб қўйишди. Бу (ўқиганим) ўша икки ракъат эди», дедилар».

Ибн Можжа (1154) Қойс ибн Амрдан ривоят қилди. У (Қойс ибн Амр) шундай деди: «Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам бомдод намозидан кейин икки ракъат намоз ўқиётган одамни кўриб: «Бомдод намози икки марттами?», дедилар. Шунда ҳалиги киши у зот (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)га: «Мен (бомдоднинг) фарзидан олдинги икки ракъатни ўқимагандим», деди. (Қойс ибн Амр): «Шунда Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам индамадилар», деди» (Албоний «Саҳиҳ Ибн Можжа» (948)да саҳиҳ санади).

Термизий (426) Оиша розияллоҳу анҳодан ривоят қилди: «Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам пешиндан олдинги тўрт ракъат (суннат)ни ўқимаган бўлсалар, уни ундан (пешин намозидан) кейин ўқиб қўярдилар» (Албоний «Саҳиҳ Термизий»да ҳасан даражасидаги ҳадис деди).

Давомини ўқиш …

Одатда бизнинг халқимизда аёллар ўз эрларининг исмидан кейин «ака» деб қўшимча қўшишади. Бу фақатгина аёллар эрларига эмас, балки барча ўзидан катта бўлган эркак исмига «ака», аёлга эса «опа» деб қўшимча қўшишади. Бундан ташқари уйланган келин-куёвлар қайнона-қайноталарини «ада», «ойи» дейишади. Бундай чақиришнинг ҳукми қандай бўлиши барчани қизиқтирса ажаб эмас.

Шайх ибн Боз раҳимаҳуллоҳ раислигидаги «Лажна ад-Даима» (20/357-359) уламолари айтишди: «Инсон ўзидан ёшроқ бўлган (одам)га меҳр кўрсатиш, ғамхўрлик ва ҳамдардлик билдириш, у ўзини қулайроқ хис қила олиши учун, унинг насиҳатига қулоқ солиши ёки ўзига ёрдамчи қилиб олиши учун унга: «Эй ўғлим» дейиши мумкин. У ҳам ўзидан каттароқ одамга ҳурмат қилиб ва қалбини юмшатиб, яхши муомала ва холис насиҳат, ёрдам ва мадад олиш учун: «Эй отажон» деб айтиши мумкин. Мана шу тарзда яхши ҳулқлар жамиятда ёйилади ва одамлар орасидаги алоқа мустаҳкамлашади. Одамлар инсонларнинг холис биродарчилик ва иймонни хис қилишади. Ислом бизга яхшилик ва тақво устида ҳамкорлик қилишга буюради. Одамларни бир-бирларини яхши кўриш ва бир-бирларига яхши муносабатда бўлишга тарғиб қилади. Аллоҳ айтади: «Яхшилик ва тақво йўлида ҳамкорлик қилингиз, гуноҳ ва ҳаддан ошиш йўлида ҳамкорлик қилмангиз! Аллоҳдан қўрқингиз! Шубҳасиз, Аллоҳнинг азоби қаттиқдир» (Моида: 2). Пайғамбар (соллаллаоҳу алайҳи ва саллам) дедилар: «Мўминларнинг ўзаро дўстлашиш, бир-бирига раҳм-шафқат кўрсатиш ва меҳр-оқибатли бўлишдаги мисоллари битта жасад мисолидирки, жасаднинг бир аъзоси оғриса, бошқа барча аъзолари бедорлик ва иситмада бирга бўлади» (Аҳмад ва Муслим ривояти)».

Давомини ўқиш …

Салом охирига «ва мағфиратуҳ» қўшишлик масаласида уламолар ўртасида катта ихтилофлар бўлган. Улар салом охирида «ва барокатуҳ»дан кейин бирор нарса қўшиш мумкинми ёки йўқми деган масалада ихтилоф қилишди.

«Қачон сизларга бирон ибора билан салом берилса, сизлар ундан чиройлироқ қилиб алик олинглар ёки (ҳеч бўлмаса) ўша иборани қайтаринглар» (Нисо: 86) ояти тафсирида имом Қуртубий айтадилар: «Чиройлироқ жавоб бериш – бу сенга «Саламу алайк» деганга «ва алайкассалам ва роҳматуллоҳ» дейишликдир». Агар сенга: «Саламу алайка ва роҳматуллоҳ» дейишса, «ва барокатуҳ» қўшимчаси билан жавоб қайтар ва бу (саломнинг) охиридир. Унда бошқа зиёдаси йўқ. Аллоҳ таоло (Иброҳим пайғамбарнинг) баракотли оилага мурожаат қилиб айтадики: «Эй хонадон эгалари, сизларга Аллоҳнинг раҳмати ва барокоти бўлгай» (Ҳуд: 73)».

Кўпчилик салафлар ва имомлар «ва барокатуҳ» салом сўзларига бирор нарсани қўшишликни қоралашган.

Давомини ўқиш …

Бухорий (406) ва Муслим (547) Абдуллоҳ ибн Умар розияллоҳу анҳумодан ривоят қилишди: «Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам қибла (томондаги) деворга тупурган кишини кўрдилар. (Тупукни) қириб-тозалаб сўнг одамларга юзланиб шундай дедилар: «Биронтангиз намоз ўқиётиб олдига – рўбарўсига тупурмасин. Аллоҳ таоло намоз ўқиётганда унинг олд томон – рўбарўсидадир»».

Ушбу ҳадис билан Аллоҳ таолонинг махлуқотларидан олийда эканлиги ўртасида зиддият йўқ.

Шайхулислом «Мажмуъ Фатава» (5/101)да шундай дедилар: «Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг: «Биронтангиз намозга турадиган бўлса, Аллоҳ таоло олд томони – рўбарўсида (бўлади). Бас, олдига тупурмасин», деган қовллари зоҳиран (қандай бўлса шундай) ҳақиқатдир. У субҳанаҳу ва таоло аршнинг юқорисида ва У намоз ўқувчининг рўбарўсидадир. Ушбу сифат ҳатто махлуқотларда ҳам собит бўлган. Инсон осмонга ё қуёшга ёки ойга муножот – сирли суҳбат қилса, улар унинг юқорисида ва (шу билан бирга) олди-рўбарўсида ҳамдир».

Яна (5/672)да шундай дедилар: «Маълумки, ойга юзланиб хитоб қилаётган киши, унга (ойга) юзи билан йўналган ҳолда бўлади. Шу билан бирга ой унинг юқорисидадир. Демак ой унинг юқорисида бўлишига қарамай, у унга (ойга) юзи билан йўналиб – иқбол қилиб турибди… Банда намозда турганда ҳам ҳудди шундай, у Роббисига юзланиб – иқбол қилиб туради. Ҳолбуки Роббиси унинг юқорисидадир. Демак ўнг томонида ҳам, чап томонида ҳам бўлмаган, балки рўбарўсидаги Зотга, пастда-қуйида эмас, олийда бўлган Зотга дуо қилади».

Давомини ўқиш …

Дилмурод Абу Муҳаммад

Тавҳид китоби

51-дарс

Умдатул аҳком

12-дарс

13-дарс

14-дарс

Аллоҳ таоло халқларни Ўзига ибодат қилишлари учун яратди:

«Мен жин ва инсни фақат Ўзимга ибодат қилишлари учунгина яратдим» (Зориёт: 56).

Ибодат – у Аллоҳ субҳанаҳу ва таоло элчиларининг тилида баён қилганидек, Аллоҳга Унинг буйруқларига бўйинсуниш ва қайтариқларидан четлашишлик билан итоат қилишдир. Ибодат – Аллоҳ таоло яхши кўриб, рози бўладиган зоҳирий ва ботиний ҳар бир сўз ва амални ўзида жамловчи бўлган бир сўздир.

Субҳанаҳу ва таолога ибодат қилиш – у, буюрилган ишни қилиш ва қайтарилган ишни тарк этиш билан Унга итоат қилишдир. Ана шу Ислом динининг ҳақиқатидир. Чунки Исломнинг маъноси, (инсон) Аллоҳ таолога ниҳоятда хокисорлик ва итоат билан тўла таслим бўлишдир.

Аллоҳ таоло Ўзига ибодат қилишга буюрганидек, Ўзгасига ибодат қилишдан қайтарган ҳам. Аллоҳ таоло шундай дейди:

«Аниқки, биз ҳар бир умматга: «Аллоҳга ибодат қилинглар ва тоғут (шайтон)дан йироқ бўлинглар», (деган ваҳий билан) бир пайғамбар юборганмиз» (Наҳл: 36).

Аллоҳ таоло айтдики:

«Аллоҳга ибодат қилинглар ва Унга ҳеч нарсани шерик қилманглар!» (Нисо: 36).

Ва яна Аллоҳ таоло шундай дейди:

«Бас, ким тоғут (шайтон)дан юз ўгириб, Аллоҳга иймон келтирса, у ҳеч ажраб кетмайдиган мустаҳкам ҳалқани ушлабди» (Бақара: 256).

Китобни ўқиш …